Gideon Stahlberg RETI

Rozdział z książki „Schack och schackmästare”
Sztokholm 1952
Tłumaczenie – Feliks Przysuski

Wiele lat minęło od śmierci Retiego. Jego debiut, który przyniósł mu największe tryumfy (1.Sg1-f3), jest dziś rzadko grywany, a jeśli całościowo chodzi o wkład do teorii, to Reti nie odegrał takiej roli, jak inni mistrzowie. Tym niemniej Reti wywarł wielki wpływ na dzisiejsze pokolenie szachistów. W swej twórczości szachowej był on niezwykłą mieszanką matematyka i poety, a jako taki nie ma sobie równego w historii szachów.

Jego dwie najważniejsze książki: „Die neue Ideen im Schach” oraz „Die Meister des Schachbretts” odegrały wielką rolę w rozwoju wielu utalentowanych szachistów, a jego genialne studia końcówek zawsze czarowały znawców i specjalistów tej dziedziny gry szachowej. Natomiast jako praktyk szachowy nie uzyskał Reti takich sukcesów, na jakie zasługiwał jego talent. Pomimo jego zamiłowania do komplikacji i rozwiązywania wielkich problemów nie był on typem wojownika. Brakowało mu wytrwałości i praktycznego zmysłu do szczegółów, a więc tych wartościowych cech, które są potrzebne w wielkich turniejach.

Trwało dość długo, zanim Reti dojrzał jako gracz i dołączył do grupy najlepszych arcymistrzów. W 1908 roku wystartował jako 19-letni debiutant na turnieju w Pradze Czeskiej (niedokładność, był to turniej w Wiedniu – przyp. tłumacza) i z 20 partii zremisował trzy, a resztę przegrał. Trudno więc było oczekiwać od niego wielkich sukcesów w przyszłości, tym niemniej Reti robił stałe postępy, aż w końcu został pełnowartościowym mistrzem, który nagle wprowadził świat szachowy w zdumienie. W mocno obsadzonym turnieju w Göteborgu (1920) Reti zwyciężył przed Rubinsteinem, Bogolubowem, Tarraschem, Maroczym, Nimzowitschem i Spielmanem. Mniej więcej w tym samym czasie Reti rozpoczął szachową działalność literacką. Został współautorem nowego wydania podręcznika braci Collijn (1921). Wkrótce potem ukończył pracę nad książką „Die neue Ideen im Schach”, wspaniale napisaną książką, w której autor przekonywująco udowodnił, że nastąpiła nowa epoka w tej starej grze. Jednocześnie w celny sposób opisał twórców nowych idei, a także zapoznał czytelników z wcześniejszą generacją starych mistrzów. Niektóre ze śmiałych twierdzeń Retiego okazały się błędne, ale inne wytrzymują nacisk czasu i ostre ataki krytyków.

„Die neue Ideen im Schach” stanowiła dla samego Retiego zobowiązanie – musiał on w praktyce udowodnić prawdziwość swych teorii. Przede wszystkim chodziło o debiuty. Grając białymi 1.Sg1-f3 Reti zdobył broń, która wkrótce zaczęła straszyć jego przeciwników. Wprawdzie już wcześniej stosował to otwarcie Zukertort, które nawet zostało nazwane jego imieniem, ale u niego gra szybko przechodziła na tory gambitu hetmańskiego. Natomiast Reti stworzył częściowo nowy system, charakteryzujący się ustawieniem królewskiego gońca na długiej przekątnej h1-a8, a często również hetmańskiego gońca na przekątnej a1-h8. Grając tym systemem Reti osiągnął swój największy sukces, wygrywając z Capablanką na turnieju w Nowym Jorku (1924), ponadto w tym samym turnieju pokonał Bogolubowa w fantastycznej partii, która uzyskała pierwszą nagrodę „za piękność”.

Richard Reti – Efim Bogolubow [E01]
Nowy Jork 1924
1.Sf3 d5 2.c4 e6 3.g3 Sf6 4.Gg2 Gd6 5.0–0 0–0 6.b3 We8 7.Gb2 Sbd7 8.d4 c6 9.Sbd2 Se4 10.Sxe4 dxe4 11.Se5 f5 12.f3 exf3 13.Gxf3 Hc7 14.Sxd7 Gxd7 15.e4 e5 16.c5 Gf8 17.Hc2 exd4 18.exf5 Wad8 19.Gh5 We5 20.Gxd4

20...Wxf5? Przedłużyć opór pozwalało jedynie 20...Wd5.
21.Wxf5 Gxf5 22.Hxf5 Wxd4 23.Wf1

23...Wd8 Pozwala na kombinacyjne zakończenie, z którego partia jest sławna. Po 23...He7 białe wygrywały z pomocą samej tylko techniki: 24.Gf7+ Kh8 25.Gd5 Wd1 (niestety nic innego nie ma) 26.Wxd1 Hxc5+ 27.Kg2 cxd5 28.Wf1 Ge7 29.b4! Hd6 30.Hc8+ Gd8 31.Wf7 h5 32.Wd7 itd.
24.Gf7+ Kh8 25.Ge8!!

Klasyczna, wielokrotnie publikowana kombinacja, która łączy idee zwolnienia kolumny „f” z tempem oraz przesłony. Czarne poddały się (1–0).

Dopiero po wielu latach teoretykom udało się znaleźć „odtrutkę” osłabiającą siłę systemu Retiego, ale to nie znaczy, że jego system nie odrodzi się znów i nie przeżyje nagle renesansu (prorocze słowa; wielkim zwolennikiem posunięcia 1.Sf3 był mistrz świata Władimir Kramnik – przyp. tłumacza).

Grając czarnymi Reti zwalczał ruch 1.d2-d4 częściowo w podobny sposób, jaki stosował białymi, ale jego grę czarnymi cechowała niepewność. I tak na przykład w Nowym Jorku (1924) Reti długo szedł na drugim miejscu, ale po serii katastrofalnych porażek czarnymi spadł ostatecznie na miejsce piąte.

Najlepsze lata Retiego to 1920-1925, później nastąpił wyraźny spadek. Został on być może wywołany przez znalezienie pełnowartościowej obrony przeciwko Systemowi Retiego, ale również wynikał z tego, że jego repertuar debiutowy był dość ograniczony. Ostatnie lata życia Retiego w jego partiach szachowych dawały obraz rozczarowanego mistrza, który stracił radosną wiarę w siebie i w możliwości gry szachowej. Ten sam człowiek, który kiedyś przy dźwiękach fanfar napisał „Die neue Ideen im Schach”, teraz opublikował „Des Schachs Schwanengesang” czyli „Łabędzi śpiew szachów”. W tej pracy Reti narzekał, że idee, które występują we wszystkich dziedzinach gry szachowej, już wcześniej wielokrotnie się pojawiały, jeżeli nie w dokładnie tej samej formie, to w lekkim przezroczystym przebraniu. Jego własne rozczarowania skłoniły go do całkowitej zmiany poglądów. Ze śmiercią Retiego gra szachowa straciła jeden z najbardziej subtelnych talentów, jakie posiadała. Reti był znany i ceniony nie tylko jako mistrz szachowy. Jego studia końcówkowe były równie piękne, co trudne do rozwiązania. Jego działalność literacka nadal utrzymuje jego nazwisko na wysokim poziomie. Jego umiejętności w grze na ślepo zaćmiewają wszystkich innych szachistów, być może z wyjątkiem Alechina. Ktoś powiedział, że gdyby partie turniejowe grano bez kontroli czasu, to Reti byłby najsilniejszym szachistą świata. Jest w tym sporo przesady, ale jedno jest pewne, że to właśnie praktyczna ograniczoność przeszkodziła skomplikowanemu niepraktycznemu Retiemu wspiąć się na najwyższe szczyty.

Od tłumacza:

Kilka uwag, których zabrakło w tekście G. Stahlberga:
Reti urodził się 18 maja 1889 r. w miejscowości Bazin w Austro-Wegrzech (dziś Pezinok w Słowacji, 20 km od Bratysławy), zmarł na szkarlatynę 6 czerwca 1929 roku w Pradze.
Studiował matematykę, ale nie ukończył studiów, a powodem było podobno zgubienie wieńczącej studia rozprawy doktorskiej.
Uczestniczył w ok. 50 turniejach w latach 1908-1929.
Niezliczone seanse gry jednoczesnej, w tym – seanse gry „na ślepo”; rekordowy wynik to 29 partii, z czego 21 wygranych, 6 remisowych i 2 przegrane.

Reti, Richard – Capablanca, Jose [A15]
Nowy Jork 1924
1.Sf3 Sf6 2.c4 g6 3.b4 Gg7 4.Gb2 0–0 5.g3 b6 6.Gg2 Gb7 7.0–0 d6 8.d3 Sbd7 9.Sbd2 e5 10.Hc2 We8 11.Wfd1 a5 12.a3 h6 13.Sf1 c5 14.b5 Sf8 15.e3 Hc7 16.d4 Ge4 17.Hc3 exd4 18.exd4 S6d7 19.Hd2 cxd4 19...Wad8! i pozycja czarnych na pewno nie jest gorsza.
20.Gxd4

20...Hxc4?! Lepsze 20...Sf6 21.Wac1 Se6 itd.
21.Gxg7 Kxg7 22.Hb2+ Kg8 23.Wxd6 Hc5 24.Wad1 Wa7 25.Se3 Hh5 Kolejne pogorszenie pozycji.
26.Sd4 Jeszcze lepsze było 26.W1d5 Gxd5 27.g4 Gxf3 28.gxh5 Gxh5 29.Gc6
26...Gxg2 27.Kxg2 He5 28.Sc4 Hc5 29.Sc6 Wc7 30.Se3 Se5 To przegrywa natychmiast, ale szans na remis czarne już nie mają.

31.W1d5 1–0

(uwagi do obu partii – „Vistula”).

Vistula Chess Monthly

Logo Vistula